 | Poszukując nowoczesności w PolsceSztuka polska otrzymała niecodzienny prezent. Wydawnictwo Uniwersytetu w Berkeley opublikowało pierwszą anglojęzyczną monografię sztuki polskiego modernizmu autorstwa amerykańskiego historyka sztuki Jan Cavanaugh. Temat to szczególny, nie bez powodu uznawany za wyjątkowo trudny do zrozumienia przez osoby niezorientowane w zawiłościach ,,kompleksu polskiego'', jaki uformował artystów tego czasu i ich dzieła, o czym świadczyło choćby wiele francuskich recenzji niedawnej wystawy Malczewskiego w Musée d'Orsay. Być może okres powierzchownych odczytań polskiej kultury XIX wieku jednak mija, w każdym razie praca Cavanaugh uzasadnia taką nadzieję. Czytając ją można odnieść wrażenie, że główną troską autorki była raczej chęć zrozumienia znaczenia sztuki dla Polaków na progu odzyskanej niepodległości, niż zaszufladkowanie jej w ramach jakiejś bardziej ogólnej historycznej kategorii. Książka kontynuuje misję upowszechniania polskiej sztuki tego okresu zapoczątkowaną w 1984 roku wystawą ,,Symbolism in Polish Painting 1890-1914'' autorstwa Agnieszki Morawińskiej. Stanowi także świadectwo trafności wielu sądów sformułowanych w jej katalogu, które zostały przyjęte przez Cavanaugh. Jako praca inaugurująca dogłębne studia nad sztuką polskiego modernizmu w amerykańskiej historii sztuki, została ona wzbogacona o obszerne informacje dotyczące kontekstu historycznego i artystycznego. Czytając spis treści można odnieść wrażenie, że autorce najbardziej zależało na prezentacji krakowskiego życia artystycznego. W trakcie lektury okazuje się jednak, że informacje o innych ośrodkach pojawiają się w podrozdziałach. Spośród licznych międzynarodowych związków jakie utrzymywali polscy artyści, kontakty z Wiedniem zostały uznane za najważniejsze i im poświęcono najwięcej miejsca. Zamiast przedstawić przegląd twórczości większej liczby twórców autorka postanowiła skoncentrować się na najwybitniejszych. Osobne podrozdziały przedstawiają Stanisławskiego, Mehoffera, Wyspiańskiego, Malczewskiego, Weissa, Dunikowskiego i Wojtkiewicza. Wybór to nieuchronnie subiektywny, ale trudno go krytykować. Być może przydałaby się tylko szersza prezentacja twórczości Wyczółkowskiego. Epizod polskiego ,,impresjonizmu'' został zinterpretowany w łączności z monachijskim Stimmungsmalerei Aleksandra Gierymskiego z jednej i pejzażami Stanisławskiego z drugiej strony. Obok chęci wczucia się w polski punkt widzenia, nieustannie powraca kwestia tradycji i nowoczesności. Za nowoczesną cechę malarstwa Malczewskiego uznane zostało zainteresowanie subiektywnym przeżyciem. W przypadku Wyspiańskiego raczej kojarzący się z wiedeńską secesją styl jego malarstwa, niż jego symbolika zapowiada nowoczesność. Choć w ,,Polonii'' -- projekcie niezrealizowanego witraża, autorka odnajduje wyraz wiary w lud jako jedyną siłę zdolną do odrodzenia narodu, wiary nad wyraz nowoczesnej. Cavanaugh nie stawia ryzykownych tez, nie epatuje czytelnika znajomością najnowszych teorii interpretacji. Przedstawia w klarowny sposób wiedzę zdobytą podczas licznych pobytów i studiów odbytych pod kierunkiem Andrzeja Jakimowicza w Polsce. I choć to książka całkiem tradycyjnie napisana to jej temat, dotąd pozostający na marginesie historii sztuki światowej, sprawia, że wpisuje się ona w nurt rewizjonistycznej historii sztuki kwestionującej nadal zbyt łatwo przyjmowane hierarchie artystyczne, jakie odziedziczyliśmy po epoce modernizmu (w jego ogólnoświatowym znaczeniu). Jan Cavanaugh, Out Looking In. Early Modern Polish Art, 1890-1918, University of California Press. |
|
